اختلال پردازش شنوایی – شنوايي و پردارش شنيداري بنياديترين مهارت براي زبان و خواندن و يادگيري است.
سيستم شنوايي به 2 بخش تقسيم ميشود. سيستم شنوائي محيطي و سيستم شنوايي مركزي.
سيستم شنوايي محيطي از گوش خارجي شروع ميشود و تا عصب شنوايي ادامه دارد. وظيفه اين سيستم دريافت و ورود اطلاعات شنيداري و تحويل آن به سيستم شنوايي مركزي است.
سيستم شنوايي مركزي از عصب شنوايي شروع ميشود و تا منطقه شنيداري در قشر مغز ادامه دارد .وظيفه اين بخش اين است كه صداها و اطلاعات شنيداري و گفتار را پردازش كند و مكان و جهت صدا را تشخيص دهد. در حقيقت تشخيص و درك و تمايز گفتار توسط قشر شنوايي مغز صورت ميگيرد.
در اختلال پردازش مركزي شنوايي يا بدشنوايي، سيستم محيطي از لاله گوش تا حلزون شنوايي سالم است. درحقيقت مشكل فيزيكي در سيستم شنوايي وجود ندارد و شنوايي طبيعي است.
در اينجا ضعف عملكرد در مسيرهاي عصب شنيداري تا قشر شنوايي در مغز وجود دارد و پردازش اطلاعات زبان، گفتار و تمايز آنها در مغز به خوبي انجام نميشود و فرد نميتواند كلمات و مفاهيم را تفكيك ذهني كند و معنايش را دريابد. فرد در تمايز صداها و آواها از يكديگر مشكل دارد، به ويژه اگر كلمات و جملات پيچيده باشند. در نتيجه صدا ناواضح به گوش ميرسد و گفتار مبهم و نامفهوم است.
در اين اختلال شنيدن مشكل ندارد اما فرايند گوش كردن به خوبي انجام نمي شود.
شيوع اختلال پردازش شنيداري
در سالمندان %70
در افراد ميانسال %20-%10
و در كودكان حدود %5-%2 گزارش شده و براساس بعضي آمارها اين مشكل در كودكان تا %20 در حال رشد است و در پسران 2 برابر دختران شيوع دارد.
در اينجا به اختلال پردازش شنوايي دركودكان ميپردازيم.
اختلال پردازش شنوايی در كودكان
تقريبا تمام فعاليتهاي مدرسه از قبيل گوش دادن به صداهاي معلم، ارتباط با همكلاسيها، مشاركت در مباحث درسي، انجام تمرينات ورزشي و… همه بستگي به توانايي دانش آموز در پردازش صداها دارند و نياز به يك سيستم شنوايي سالم و نيرومند وجود دارد.
اكثر كودكان با اين مشكل، در آزمونهاي پايه سنجش شنوايي، طبيعي هستند.
اختلال پردازش شنوايي مهارتهاي گوش كردن، توجه شنيداري ، صحبت كردن، تلفظ كلمات، درك گفتار، دستور زبان،خواندن و نوشتن، معني كلمات و حافظه شنوايي را تحت تاثير قرار ميدهد.
در كل كودكان با اين مشكل دچار ضعف آموزشي و تحصيلي ميشوند و ممكن است مهارتهاي اجتماعي كودك هم تحت تاثير قرار بگيرد و به تدريج مشكل در دوست يابي ايجاد شود.
اختلال پردازش شنوايی گاهي با اختلال نقص توجه، بيش فعالي، مشكلات زباني و گفتار، طيف اتيسم و ديگر مشكلات يادگيري اشتباه ميشود و در صورتي كه به موقع تشخيص داده نشود، هم دانش آموز، هم خانواده و هم اولياي مدرسه درگير ميشوند.
اين اختلال خود را با نشانهها و رفتارهاي مختلفي بروز ميدهد.
اين كودكان معمولا در كلاس درس دچار مشكل ميشوند و به همين خاطر، اين مشكل در سالهاي اوليه مدرسه خود را نشان ميدهد.
يكي از انواع بدشنوايي يا اختلال پردازش شنوايي، بيش شنوايي يا پرشنوايي است. در حقيقت اين كودكان حساسيت بيش از حد به صدا دارند. افرادي كه اين مشكل را دارند سطح تحمل شنيداري پايينتري دارند و صداهايي كه از نظر شدت براي افراد عادي قابل تحمل است، براي اين كودكان غيرقابل تحمل و آزاردهنده است.
اين كودكان در محيطهاي شلوغ نميتوانند صداي اطراف را نشنيده بگيرند و نسبت به آن بيتوجه باشند.به همين دليل معمولا با صداي بلند صحبت ميكنند و يا صداي تلويزيون را بلند ميكنند و از ديگران ميخواهند كه ساكت باشند تا بتوانند صداي تلويزيون را گوش دهند، يا اينكه خودشان صحبت كنند (علامت بارز).
کودکانی با این مشکل در محيطهاي پر سروصدا مثل مجالس عروسي، كنسرت، تمايلي به حضور ندارند و به سرعت خسته و كلافه ميشوند و يا اينكه فعاليت بيش از اندازه از خود نشان ميدهند.معمولا در محيطهاي شلوغ گوششان را ميگيرند. هميشه از صدايي گله ميكنند كه شايد براي ما تنها يك صداي بياهميت و ضعيف است.
اين كودكان گاهي اوقات كوچكترين صداها را حتي از فواصل دور ميشنوند و تشخيص ميدهند وگاهي از فاصله نزديك هم توجهي به صدا زدن نشان نميدهند. در اين حالت خانواده به غلط تصور ميكند كه فرزندشان هر زمان دوست داشته باشد گوش ميكند و در جايي كه به نفعش نيست توجهي نشان نميدهد. اين برداشت غلط است. اين كودكان كنترلي روي رفتارخود ندارند، گستاخ نيستند.برداشت نادرست والدين ممكن است موجب مشكلات رفتاري، اضطراب و حتي رفتارهاي لجوجانه و مقابلهاي در كودك شود.
مشكل زماني پديدار ميشود كه كودك وارد كلاس اول ميشود و بايد به صداي معلم گوش دهد. در اين مواقع كوچكترين صدا از حياط، ترافيك، صداي بچهها در سر كلاس و در كل صداي پس زمينه باعث حواس پرتي و به هم خوردن توجه و تمركز وي ميشود.
کودکانی با این مشکل در پردازش كلماتي كه به سرعت ارائه ميشود تا حدي جا ميافتد. در واقع سرعت انتقال گفتار براي آنها بالاست، زيرا خودشان از سرعت پردازش پايينتري برخوردار هستند.
این کودکان در بيان اتفاقات و وقايع متداول و روزمره دچار مشكل هستند و تمايلي به بازگو كردن آنها ندارند.
علايم و رفتارها
در زير به مجموعه علايم و رفتارهايي كه كودكان با اختلال پردازش شنوايی ممكن است از خود نشان دهند، می پردازيم. البته هيچ كودكي همه اين رفتارها را به طور همزمان نخواهد داشت. با اين وجود اگر كودك شما تعدادي از اين علايم را دارد جهت بررسي به شنوايي شناس مراجعه نماييد.
مشكل در گوش دادن
مشكل فهم گفتار در حضور سروصدا
صرف انرژی زیاد برای گوش دادن و در نتیجه خستگی زودرس
مشكل توجه و تمركز شنيداري در كلاس درس (تنها چند دقيقه گوش ميدهد و بعد حواسش پرت مي شود و در فكر فرو ميرود)
خواب زياد
خطا در ديكته (جا انداختن حروف، برعكس نوشتن حروف) و ديكته بهتري در منزل نسبت به مدرسه دارند.
تلفظ ضعيف كلمات و آواها
ضعف در يادگيري خواندن و نوشتن
صبر و تحمل شنیداری پائین و گوش کردن نامناسب
ضعف در توجه كردن و دنبال كردن دستورات شفاهي
مشکل در محاوره های طولانی مدت
گيج شدن در زماني كه چند درخواست از كودك ميشود.
با صداي بلند صحبت كردن
توجه بيش از حد به برنامههاي تلويزيون
صداي تلويزيون را بلند كردن
علايم پرشنوايي يا بيش شنوايي
حواس پرتي و خستگي و كلافگي در محيطهاي شلوغ و دست گذاشتن روي گوشها
درخواست مداوم براي تكرار صحبت ديگران
تاخير و كندي در پاسخ دادن به دستورات شفاهي
خستگي مفرط در هنگام به گوش دادن طولاني مدت
حافظه کوتاه مدت شنیداری ضعیف
ضعف در يادگيري ترانهها يا سرودهاي كودكان
صداي غيرعادي ، بلند، ارام، بيرمق، رسمي، خشك
صحبتهاي بيربط به موضوع
مكث طولاني قبل از پاسخ دادن به سوالات يا دستورها
تاخير در زبان و گفتار
ترجيح به انجام فعاليتهاي غيركلامي، بهره هوش عملي به طور چشمگيري بالاتر از بهره هوش كلامي است.
مشكل در يادداشت برداري
مشكل دربه خاطر آوردن اطلاعات شنيداري (اختلال حافظه شنوايي)
ضعف در دايره لغات و حفظ كردن آنها
ضعف در يادگيري زبان دوم
ضعف در يادگيري موسيقي
جمله بندي كوتاه و ناقص
خستگي شنيداري زودرس و صبر شنيداري پايين
ترس از صداهاي بلند و يا ناخوشايندي اين صداها
علاقه زياد به حل پازل تصويري و تلويزيون و كارهاي كامپيوتري
بي علاقگي نسبت به كتابخواني
بزرگ نويسي
عدم مشاركت در كارهاي كلاسي
مشكل در شنيدن صداي تلفن و صداي ضبط شده
عملكرد رو به افول در سال هاي بالاتر مدرسه، به ويژه زماني كه حجم دستورها و مباحث كلامي افزايش مييابد.
عوامل اختلال پردازش شنوايي
بدشنوايي صرفا به دليل يك عامل خاص ايجاد نميشود و چندين علت در ابتلا به آن نقش دارند. مشكلات زير از مهمترين علل ايجاد بدشنوايي هستند.
سابقه عفونتهاي مكرر گوش مياني (ايجاد كمشنوايي ميكند و مغز كمتر در معرض تحريكات شنيداري است)
سرماخوردگی های مکرر ، عفونت های سینوسی ، آلرژی تنفسی
تب بسيار شديد در دوران نوزادي، خردسالي
تشنج و صرع
نارس به دنيا آمدن
مشكلات حين تولد (تولد بسيار طولاني، استفاده از فورسپس ، وكيوم و مسدود بودن كانال تولد)
آسيبهاي وارد شده به مغز
ضربه به سر
تأخير رشد گفتار و زبان و تأخير رشدی
زردي بالا
سابقه ژنتيكي
مشكلات مادرزادي
تشخيص اختلال پردازش شنوايي
معمولا والدين و معلمها، اولين كساني هستند كه متوجه مشكلاتي در كودك ميشوند.
با بررسي دقيق تشخيصی دركلينيكهاي شنوايي ميشود اين اختلال را مورد بررسي قرار داد. اين اختلال توسط شنوايي شناس تشخيص داده مي شود.
بدشنوايي با روشهاي تصويربرداري مغزي MRI و CT SCAN مشخص نميشود.
از آنجايي كه علاوه بر مهارت خوب شنيدن، بايد مهارت خوب گوش دادن هم وجود داشته باشد ميتوان رفتارهاي گوش كردن را مورد ارزيابي قرار داد.
گام اول انجام آزمايشات پايه شنوايي (اديومتري و تمپانومتري) است كه مشخص ميشود آيا سيستم شنوايي محيطي سالم است يا خير و آيا كودك كم شنوايي دارد يا نه.
گام دوم كامل شدن پرسشنامه بدشنوايي توسط والدين است.
گام سوم اجراي آزمونهاي تشخيصی بدشنوايي است كه به طور اختصاصي آنرا ارزيابي ميكند و در آخر نتايج ارزيابي عملكرد رفتاري و آزمونها بررسي ميگردد و در مورد وجود يا عدم وجود بدشنوايي تصميم گيري ميشود و حتي براساس نتايج آزمونها روشهاي درماني نيز مشخص ميگردد.
همچنين با توجه به اختلالات همراه بدشنوايي كه به آنها اشاره شد در صورتيكه به نظر برسد به ارزيابي حيطههاي ديگر نياز است، جهت ارزيابي گفتار و ساير اختلالات همراه به گفتار درمانگر و كاردرمانگر ارجاع داده ميشود و رفتارهاي گوش دادن بررسي ميگردد.
درمان اختلالات پردازش شنوايي
هرچه كودك مبتلا به اختلال پردازش شنوايي زودتر (قبل از سن 6 سالگي و يا در سالهاي اول تحصيل) درمان مناسب دريافت كند، بعدها مشكلات كمتري در زندگي خواهد داشت.
با توجه به نتايج آزمونهاي تشخيص همچنين وضعيت كودك مثل شرايط، سن گفتار و زبان و… روشهاي درماني توصيه ميگردد.
اين دانش آموزان نيازمند روشهاي آموزش سازمان يافته، فشرده، منظم و چندحسي هستند. انجام تمرينات اين برنامه به دانش آموزان كمك مي كند تا كمترين مشكل را در درك و فهم مطالب درسي داشته باشند و بتوانند در كنار ساير دانش آموزان و هماهنگ با آنها به تحصيل ادامه دهند.
روشهاي درماني باعث بهبود عملكرد درك گفتار و كلمات در محيط شلوغ ، بهبود مهارتهاي دو گوشي ، تقويت مهارت مكان يابي و جهتيابي صدا ، افزايش حافظه فعال شنيداري و همچنين حساسيت زدايي نسبت به صداي مزاحم مي گردد و تمرينات توانبخشي به نحوي كه فرد بتواند صداي محيط را حذف كند و صداي معلم را به خوبي درك و پردازش كند.
بهترين محيط يادگيري براي كودك مبتلا به اختلال پردازش شنوايي، كلاسهاي انفرادي يا چندنفره با كمترين سروصدا ميباشد.
كودك مبتلا به اختلال پردازش شنوايي با دريافت به موقع مناسب درمان ميتواند در طي 6-3 ماه پيشرفت قابل توجهي به دست آورد و به زندگي خود ادامه دهد. درست همانند ساير همكلاسيهايش موفق باشد.
راهكارهاي درماني شامل موارد ذيل ميباشد:
تربيت شنوايي
اصلاح محيط گوش دادن
تمرينات مبتني در زبان
صوت درماني
استفاده از دستگاه اف ام
همگام سازي امواج مغزي
در پروسه اختلال پردازش شنيداري فقط اديولوژيست (شنوايي شناس) كافي نيست. در كنار گفتار درمان، كار درمان و روان شناس كودك، اقدامات درماني صورت ميگيرد.